Thừa Thiên Huế là nơi có nhiều di tích lịch sử của một cố đô. Trong chiến tranh, Thừa Thiên Huế cũng là nơi giao tranh dữ dội, là vùng tranh chấp giữa một bên là bộ đội chủ lực ở các căn cứ vùng đồi núi ở phía Tây và cơ sở cách mạng, du kích ở vùng đồng bằng - thành phố Huế và một bên là bè lũ tay sai, xâm lược Mỹ - Ngụy.
Đoàn cán bộ Bảo tàng lịch sử và Cách mạng Thừa Thiên Huế khảo sát Khu di tích địa đạo Khe Trái

Ngược dòng thời gian, chiến thắng lịch sử Xuân Mậu Thân 1968 là một chiến thắng mang một bước ngoặt quan trọng của quân và dân ta trong cuộc chiến đấu chống quân xâm lược, bè lũ tay sai Mỹ-Ngụy làm nức lòng nhân dân cả nước và bạn bè quốc tế mà ở đó có sự đóng góp của quân và dân Trị Thiên Huế anh hùng. Sau thắng lợi lịch sử này, nhân dân Trị Thiên Huế được Đảng và Nhà nước trao tặng 8 chữ vàng "Tấn công, nổi dậy, anh dũng, kiên cường".

Địa đạo Khe Trái là một trong những di tích lịch sử chứng minh hùng hồn sự kiện lịch sử đặc biệt điển hình của quân và dân Trị Thiên Huế trong quá trình chuẩn bị, chiến đấu và kết thúc chiến dịch tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân Mậu Thân 1968. Địa đạo là một kiểu trụ sở của Bộ chỉ huy chiến dịch, một kiểu "Cơ quan" của Quân khu, của Khu ủy và Thành uỷ Huế được xây dựng ở vùng rừng núi, góp phần làm phong phú và đa dạng các loại kiểu địa đạo của dân tộc ta trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, thể hiện sự thông minh, sáng tạo của Công binh Quân khu Trị Thiên Huế trong việc xây dựng căn cứ cách mạng, làm giàu thêm kho tàng nghệ thuật quân sự, nghệ thuật chiến tranh nhân dân của quân đội ta.

Chúng tôi đến thăm địa đạo Khe Trái cùng đoàn cán bộ Bảo tàng lịch sử và Cách mạng bằng đường thủy qua lòng hồ thủy điện Hương Điền. Sau gần một tiếng đồng hồ chúng tôi đã đến được chân núi của địa đạo Khe Trái đã từng đi vào lịch sử. Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Hồ Xuân Mãn - nguyên Bí thư Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế, người đã từng chiến đấu ở khu địa đạo này trong những ngày ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ đã kể lại quá trình xây dựng địa đạo Khu ủy Trị Thiên Huế: "Thi hành chỉ thị của Trung ương, Khu uỷ ra quyết định giải thể hai Tỉnh uỷ Thừa Thiên và Quảng Trị, các Huyện uỷ, Thành uỷ, Đảng uỷ đều trực thuộc Khu uỷ, quyết định thành lập 4 Mặt trận gọi là 4 đoàn trực thuộc Quân khu: Phú Lộc là đoàn 4, Phong Điền, Quảng Điền là đoàn 6, Quảng Trị là đoàn 7, Huế là đoàn 5 và nhập Phú Vang, Hương Thuỷ, Hương Trà vào Huế…"

Theo phương hướng đó, tháng 8 năm 1967 ta bắt đầu đào địa đạo để đảm bảo cho Thường vụ Khu uỷ, Bộ tư lệnh Quân khu và Bộ tư lệnh Mặt trận Huế hoạt động. Lực lượng đào địa đạo chủ yếu là đội Công an bảo vệ gồm đa số là người dân tộc tham gia, đào 24/24 giờ trong ngày và hoàn toàn bằng cuốc xẻng. Sau một thời gian làm việc khẩn trương, địa đạo đã được hoàn thành và làm nơi đặt trụ sở của Bộ chỉ huy Quân khu Trị Thiên Huế trong chiến dịch Xuân Mậu Thân 1968.

Địa đạo Khu ủy Trị Thiên Huế nằm ở đồi 160 (đồi nằm ở độ cao 160m so với mặt nước biển) thuộc địa bàn phường Hương Vân, thị xã Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế. Ngoài trọng trách là cơ quan tối cao chỉ huy cuộc tổng tấn công nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 trên chiến trường Trị Thiên Huế, là chiếc cầu nối giữa ý đồ chiến lược của Trung ương và thực tế chiến trường. Khu uỷ Trị Thiên Huế đã sử dụng địa đạo như một đại bản doanh, nhất là thời kỳ chuẩn bị và sau chiến dịch Xuân Mậu Thân 1968, tại địa đạo này đã diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng của Khu uỷ Trị Thiên Huế. Địa đạo có 3 cửa đều nằm trên triền dốc của đồi 160. Từ ba cửa số 1, 2, 3 đi vào bên trong là lòng địa đạo. Theo kết quả đợt khảo sát, khai thông vào tháng 3 năm 1997 thì cửa địa đạo số 1 có chiều cao là 1,5m; chiều dài 54m; chiều rộng 1m, cửa địa đạo số 2 có chiều cao là 1,5m; chiều dài 45m; chiều rộng 0,9m, cửa địa đạo số 3 có chiều cao là 1,4m; chiều dài 32m; chiều rộng 0,9m. Ở trong lòng địa đạo còn có các hầm ngủ, đặc biệt là hầm hội họp: có chiều cao 2m; chiều dài 4m, chiều rộng 2m. Ở các vách trong lòng địa đạo còn có các cây củi khô, theo các nhân chứng cho biết thì nó được dùng làm trụ để mắc võng cho các cán bộ, chiến sĩ nghỉ ngơi trong địa đạo. Những giá trị về khoa học và lịch sử của địa đạo là bài học quý giá trong công tác giáo dục truyền thống trong mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ hiện nay, giúp họ hiểu được những giá trị đích thực về cuộc kháng chiến vô cùng gian khổ, nhưng cũng hết sức vẻ vang của lớp lớp thế hệ ông cha ta không tiếc xương máu đã ngã xuống để giành được độc lập tự do hôm nay.

Ngoài những giá trị khoa học, lịch sử di tích này còn có giá trị về tinh thần của cán bộ, chiến sĩ đã từng sống và chiến đấu ở mảnh đất này. Đó cũng là cơ sở bước đầu cho công tác tôn tạo, bảo tồn và phát huy tác dụng di tích cho những năm tháng tiếp theo. Di tích còn mở ra một khả năng mới trong lĩnh vực tham quan du lịch…

Bài, ảnh: Xuân Trường